بعنوان یک سرمایه گذار فارسی زبان باید بدانید علیرغم تمام تبلیغاتی که درباره مالکیت صددرصدی کسب وکارها در عمان می شود، بیش از صد فعالیت برای شما ممنوع است، اینها فعالیت هایی است که دولت ویژه شهروندان عمانی در نظر گرفته و سرمایه گذاران خارجی را از حضور در آنها به طور کامل منع کرده است، مگر اینکه بعنوان یک کارمند برای سرمایه گذار عمانی در آن فعالیت کنید.
لیست منفی (Negative List)؛ مرز ممنوعه مالکیت ۱۰۰ درصدی
وقتی در مورد لیست منفی صحبت میکنیم، در واقع از مجموعهای از فعالیتهای اقتصادی صحبت میکنیم که به دلایل استراتژیک یا فرهنگی، به وضوح از قاعده مالکیت ۱۰۰ درصدی خارجی مستثنی شدهاند. مبنای قانونی این چارچوب، ماده ۱۴ قانون سرمایهگذاری (فرمان سلطنتی ۵۰/۲۰۱۹) است که به وزارت تجارت، صنعت و ترویج سرمایهگذاری (MoCIIP) اجازه میدهد این فهرست ممنوعه را تدوین و مرتباً بهروزرسانی کند. این فهرست، یک ابزار تنظیمگر پویاست که برای تنظیم بازار به کار میرود.
باید بدانید که این لیست ثابت نیست. در ابتدا، این فهرست حدود ۷۰ فعالیت را شامل میشد، اما با توجه به تعهد دولت به برنامههای “عمانیسازی” و تقویت ارزش افزوده داخلی (In-Country Value)، شاهد گسترش دامنه آن بودهایم. تصمیم وزارتی شماره ۴۳۵/۲۰۲۴ این فعالیتهای ممنوعه را به ۱۲۳ مورد رسانده است. این گسترش نشان میدهد دولت مایل نیست بازارهای خرد اقتصاد که نیازی به سرمایهگذاری کلان یا انتقال فناوری ندارند، توسط شرکتهای خارجی اشباع شوند.
چه فعالیتهایی باید برای سرمایهگذار خارجی چراغ قرمز تلقی شوند؟
ممنوعیتهایی که برای اتباع غیرعمانی وضع شدهاند، عمدتاً در سه حوزه اصلی متمرکز هستند. اول، حوزه صنایع دستی و تولیدات مرتبط با هویت ملی است. این موارد برای حفظ اصالت محصولات، منحصراً در اختیار عمانیها باقی ماندهاند. اگر به فکر تولید حلوای عمانی، دوخت لباسهای سنتی، ساخت خنجر یا تولید کلاههای سنتی (کمّه) هستید، باید بدانید که اینها مسیرهای بسته برای سرمایه خارجی هستند.
حوزه دوم، خدمات عمومی و خردهفروشیهای خرد است. این بخش به شدت محافظت میشود تا رقابت نابرابری میان فروشگاههای زنجیرهای بزرگ و کسبوکارهای محلی کوچک ایجاد نشود. نمونههایی از این ممنوعیتها شامل فعالیتهایی مانند مدیریت ایستگاههای سوخت، حمل و نقل آب آشامیدنی با تانکر، خدمات آرایشگری (البته خارج از هتلهای گردشگری) و خردهفروشی میوه و سبزیجات است. توجه داشته باشید که این محدودیتها در حال افزایش هستند؛ اصلاحات ۲۰۲۴ فعالیتهای دیگری مثل پرورش ماهی در آبهای شیرین، فروش خودروهای دستدوم، و تولید صنایع دستی از چرم، نقره و مس را نیز به لیست اضافه کردهاند. نقض این قوانین به سرعت منجر به ابطال مجوزهای تجاری و جریمههای سنگین اداری خواهد شد.
به عنوان یک مشاور، تاکید میکنم که لیست زیر تنها بخش کوچکی از ۱۲۳ فعالیت ممنوعه را بر اساس کدهای ISIC نشان میدهد، اما دید خوبی از ماهیت ممنوعیتها به شما میدهد:
| کد فعالیت | عنوان فعالیت به فارسی | دستهبندی موضوعی |
| ۱۰۷۳۰۵ | ساخت حلوای عمانی | صنایع غذایی سنتی |
| ۱۴۱۰۰۴ | دوخت لباسهای سنتی مردانه | پوشاک و منسوجات |
| ۲۵۹۳۱۱ | ساخت خنجر عمانی | صنایع دستی فلزی |
| ۳۶۰۰۰۳ | حمل و نقل و فروش آب آشامیدنی | خدمات عمومی و توزیع |
| ۴۵۲۰۰۷ | شستشو و جلا دادن خودرو | خدمات خودرویی |
| ۴۶۳۰۰۱ | عمدهفروشی میوه و سبزیجات | بازرگانی و توزیع کالا |
| ۴۷۴۱۰۶ | خردهفروشی تلفن همراه و لوازم جانبی | کالاهای مصرفی الکترونیک |
| ۵۳۳۹۰۱ | دفاتر ترخیص کالا از گمرک | خدمات لجستیک و دولتی |
| ۶۸۲۰۰۱ | کارگزاری املاک و مستغلات | خدمات ملکی |
| ۸۱۲۱۰۰ | نظافت عمومی ساختمانها | خدمات اداری و پشتیبانی |
| ۹۶۰۲۰۱ | پیرایش و آرایشگری مردانه | خدمات شخصی و رفاهی |
فعالیتهای محدود: جایی که قوانین تخصصی حاکم میشوند
فهم تفاوت میان فعالیتهای “ممنوعه” و “محدود” حیاتی است. فعالیتهای محدود در لیست منفی نیستند، اما انجام آنها مشمول قوانین تخصصی صنفی و نظارت مستقیم وزارتخانههای مرتبط است. این مقررات ممکن است سهم مالکیت خارجی یا الزامات فنی خاصی را تحمیل کنند و معمولاً نیازمند تاییدیه پیش از ثبت رسمی هستند.
نظام بانکداری و مالی: با اجرای قانون جدید بانکداری (فرمان سلطنتی ۲/۲۰۲۵)، مقررات سختگیرانهتری وضع شده است. برای مثال، بانکهای داخلی موظف به تاسیس به صورت شرکت سهامی عام (SAOG) هستند و حداقل سرمایه مورد نیاز برای آنها به ۱۰۰ میلیون ریال عمان افزایش یافته است. اگر قصد تاسیس شعبه دارید، باید موافقت مستقیم بانک مرکزی عمان (CBO) را جلب کنید و دامنه فعالیت شما محدود به مجوزهای اعطا شده خواهد بود.
نفت، گاز و معدن: این حوزهها تحت قانون نفت و گاز (فرمان سلطنتی ۸/۲۰۱۱) کنترل میشوند. در پروژههای خدماتی نفت و گاز، مالکیت ۱۰۰ درصدی امکانپذیر است، اما در فعالیتهای بالادستی مانند اکتشاف و تولید، باید قراردادهای اشتراک در تولید (PSA) با وزارت انرژی و معادن امضا کنید، که در این قراردادها، دولت معمولاً سهم غالب را حفظ میکند.
خدمات حرفهای و مهندسی: گرچه بازار خدمات حرفهای باز است، اما قوانین صنفی خاصی حکمفرماست. برای شرکتهای مشاوره مهندسی ممکن است بر اساس قانون مهندسی عمان، همچنان ۳۵ درصد مالکیت عمانی الزامی باشد. علاوه بر این، در حوزه حقوقی، به عنوان یک وکیل خارجی، اجازه حضور در هیچ دادگاهی در عمان را ندارید و شرکتهای حقوقی بینالمللی نیز با محدودیتهایی در ساختار مالکیت روبرو هستند.
مخابرات و IT: در این بخش، اپراتورها تحت نظارت سازمان تنظیم مقررات مخابرات (TRA) قرار دارند. برای تاسیس شبکه یا ارائه خدمات بینالمللی، مجوز کلاس ۱ (Class I License) الزامی است. فرآیند اخذ این مجوز طولانی (تا ۴ ماه)، نیازمند بیزنس پلن دقیق و ضمانتنامههای سنگین بانکی است. نکته کلیدی دیگر، مقررات ۲۰۲۶ است که تاکید میکند پستهای کلیدی نگهداری و نظارت بر امنیت فیزیکی زیرساختهای شهر هوشمند، حتماً باید توسط تکنسینهای عمانی اشغال شود.
چرا شرکت شما در مرحله ثبت متوقف شد؟ تحلیل خطاهای رایج
تجربه ما نشان میدهد که بسیاری از تاخیرها و مسدود شدن سرمایهها ناشی از خطاهای بوروکراتیک و استراتژیک در مرحله انتخاب کد فعالیت اقتصادی (ISIC) در پلتفرم Invest Easy است. این پلتفرم، دروازه ورودی شما به بازار عمان است و باید با دقت بالا با آن تعامل کنید.
اولین و رایجترین خطا، انتخاب کدهای فعالیتی است که کلی به نظر میرسند، اما زیرمجموعههای (Sub-activities) ممنوعه دارند. ممکن است شما “تجارت عمومی” را انتخاب کنید، اما زمانی که میخواهید خرده کپسولهای گاز را بفروشید یا واردات کنید، ناگهان متوجه شوید که این بخش دقیقاً در لیست منفی قرار دارد.
در حالت معمول سیستم پیش از ثبت شرکت اجازه انتخاب فعالیت های ممنوعه را نمی دهد اما بحث ما بیشتر درباره تداخلالت بعدی است.
اشتباه دوم، نادیده گرفتن “مجوزهای چندلایه” یا Multi-layered approvals است. ثبت شرکت در MoCIIP تنها شروع کار است. اگر فعالیت شما صنعتی است، تقریباً همیشه نیازمند تاییدیه محیط زیست (EA) و دفاع مدنی (PACDA) برای محل فیزیکی خواهید بود. عجله در امضای اجارهنامه پیش از اطمینان از زونبندی منطقه توسط شهرداری (Baladiya) برای فعالیت تجاری مورد نظر، میتواند گرانترین اشتباه شما باشد.
این جدول برخی از تداخلهای واقعی که سرمایهگذاران با آنها مواجه شدهاند را خلاصه میکند:
| فعالیت انتخابی اشتباه | تداخل با لیست منفی یا قانون خاص | پیامد عملیاتی |
| خردهفروشی عمومی میوه | ممنوعیت خردهفروشی سبزیجات برای خارجیها | رد درخواست ثبت در سیستم OBP |
| پیمانکاری ساختمان (خرد) | الزامات سختگیرانه عمانیسازی در ردههای پایین | عدم صدور ویزای کار برای کارگران خارجی |
| حمل و نقل کالا با تانکر | انحصار حمل آب و گاز برای اتباع عمانی | توقیف خودرو و ابطال مجوز تجاری |
| مشاوره IT (بدون مجوز TRA) | تداخل با قوانین امنیت سایبری و مخابرات | مسدود شدن امکان واردات تجهیزات شبکه |
اگر فعالیت شما ممنوع شد، استراتژی بعدی چیست؟
ممنوعیت یک فعالیت نباید به معنای ترک بازار عمان باشد. سرمایهگذاران با تجربه میدانند چگونه ساختار پروژه را تغییر دهند تا به صورت قانونی حضور خود را حفظ کنند.
راهکار مشارکت: متداولترین روش، تشکیل شرکت به صورت سرمایهگذاری مشترک (Joint Venture) با یک شریک عمانی است. در حالی که قانون FCIL مالکیت ۱۰۰ درصدی را برای اکثر حوزهها مجاز میشمارد، مانعی برای ورود شما به حوزههای لیست منفی از طریق مشارکت با یک عمانی وجود ندارد. شما میتوانید از طریق قراردادهای مدیریتی و سهامداری، در فعالیتهایی مانند کارگزاری املاک یا حمل و نقل داخلی مشارکت داشته باشید.
حرکت به سمت مناطق آزاد: اگر فعالیت ممنوعه شما در سرزمین اصلی (Mainland) به قصد صادرات یا تولید صنعتی کلان باشد، مناطق آزاد (Free Zones) و مناطق ویژه اقتصادی (SEZs) مانند دقم، صحار یا صلاله بهترین گزینه هستند. این مناطق از قوانین خاص خود پیروی میکنند که اغلب مشوقهای بیشتری برای مالکیت خارجی، معافیتهای گمرکی و مالیاتی طولانیمدت (۱۰ تا ۳۰ سال) ارائه میدهند.
ارتقاء زنجیره ارزش: اگر خردهفروشی یک محصول ممنوع است، روی بخشهای تولید، توزیع عمده بینالمللی یا ارائه خدمات فناوری مرتبط با آن تمرکز کنید. به عنوان مثال، اگرچه فروش فیزیکی محصولات صنایع دستی در فروشگاهها ممنوع است، اما راهاندازی یک پلتفرم تجارت الکترونیک بینالمللی برای صادرات صنایع دستی عمان نه تنها ممنوع نیست، بلکه میتواند از حمایتهای دولتی برای توسعه صادرات نیز بهرهمند شود.
درسگرفتن از یک تغییر مسیر واقعی
به سناریوی یک شرکت بینالمللی توزیع مواد غذایی در سال ۲۰۲۴ فکر کنید. برنامه اولیه آنها برای ورود به مسقط شامل تاسیس ناوگان کامیونهای یخچالدار برای توزیع مستقیم بود. آنها به سرعت متوجه شدند که “حمل و نقل مواد غذایی با تریلی یخچالدار” و “توزیع مویرگی خرد” به شدت تحت محدودیتهای عمانیسازی و لیست منفی قرار دارد.
به جای عقبنشینی، مدیریت استراتژی را از “توزیع فیزیکی” به “مدیریت لجستیک و انبارداری هوشمند” تغییر داد. آنها شرکت را نه در مسقط، بلکه در منطقه ویژه اقتصادی دقم (Duqm) ثبت کردند تا از موقعیت استراتژیک آن برای صادرات مجدد استفاده کنند. بخش حمل و نقل فیزیکی به پیمانکاران محلی عمانی برونسپاری شد که شاخص ICV آنها را بهبود بخشید و تمرکز اصلی خود را بر ساخت انبارهای سرد متمرکز کردند. نتیجه؟ شرکت از لیست منفی عبور کرد، به عنوان یک پروژه استراتژیک امنیت غذایی شناخته شد و از ۱۵ سال معافیت مالیاتی برخوردار شد.
چالش مشاغل: لیست سیاه ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶
یکی از چالشهای جدید برای سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، که حتی فراتر از ممنوعیت فعالیت است، “لیست سیاه مشاغل” است. حتی اگر شرکت شما مجاز به فعالیت باشد، ممکن است اجازه استخدام نیروی خارجی برای برخی پستهای کلیدی را نداشته باشید. تصمیم وزارتی ۵۰۱/۲۰۲۴، ۳۲ شغل جدید را به لیست ممنوعیت برای مهاجران اضافه کرده است.
این محدودیتها دارای یک جدول زمانی مشخص هستند. برای مثال، از ۱ ژانویه ۲۰۲۵، مشاغلی مانند تحلیلگر سیستم و متخصص شبکه برای اتباع خارجی ممنوع میشوند. اما موج اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۲۶ خواهد بود، جایی که مشاغل مهمی مانند برنامهنویس کامپیوتر، مهندس الکترونیک و اپراتور کامپیوتر نیز به این فهرست ملحق میشوند. این موضوع برای استارتاپهای فناوری و شرکتهای مهندسی بسیار جدی است و آنها را ملزم میکند که از ابتدا یک استراتژی شفاف برای جذب و آموزش نیروی کار محلی تدوین کنند.
نکته دیگر، اجباری شدن سیستم اعتباربخشی حرفهای از اوایل سال ۲۰۲۶ است. این سیستم، صدور یا تمدید ویزای کار را منوط به ارائه گواهیهای تخصصی از نهادهایی مانند انجمن مهندسان عمان (OSE) میکند. این ارزیابیهای تخصصی میتوانند ۱۵ تا ۲۰ روز کاری به فرآیند استخدام اضافه کنند و قطعاً هزینه اداری شرکت را افزایش خواهند داد.
چکلیست استراتژیک شما برای ورود به بازار عمان (۲۰۲۵-۲۰۲۶)
برای اطمینان از اینکه فرآیند ثبت و عملیاتی کردن شرکت شما به شکلی روان پیش میرود، باید این مراحل را به عنوان یک مشاور همیشه در نظر داشته باشید:
- کد ISIC انتخابی خود را با لیست ۱۲۳ فعالیت ممنوعه (تصمیم وزارتی ۴۳۵/۲۰۲۴) تطبیق دهید.
- مطمئن شوید فعالیت شما جزو صنایع دستی یا خدمات خردهفروشی سنتی نیست.
- بررسی کنید که آیا این فعالیت در مناطق آزاد مجاز است، حتی اگر در Mainland ممنوع باشد.
تایید فعالیت در لیست منفی (Negative List Audit):
بررسی مجوزهای تخصصی (Sector-Specific Approvals):
- وزارتخانه ناظر اصلی (مانند بهداشت، محیط زیست یا مخابرات) را شناسایی کنید.
- حداقل سرمایه مورد نیاز (به ویژه در حوزههای بانکی، بیمه و صرافی) را استعلام بگیرید.
- نیاز به گواهی اعتبار حرفهای برای مدیران و تکنسینها از ابتدای ۲۰۲۶ را بررسی کنید.
ارزیابی منابع انسانی و عمانیسازی (Labor Compliance):
- لیست مشاغل ضروری شرکت را با تقویم ممنوعیتهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ تطبیق دهید.
- برای استخدام حداقل یک نیروی عمانی در سال اول فعالیت برنامهریزی کنید (الزام تصمیم وزارتی ۴۱۱/۲۰۲۵).
- هزینههای مربوط به صندوق حفاظت اجتماعی و بیمه نیروی کار محلی را محاسبه کنید.
آمادهسازی مستندات و پلتفرم دیجیتال (Digital Readiness):
- امضای الکترونیکی (Mobile PKI) را برای دسترسی به پلتفرم Invest Easy فعال کنید.
- مدارک شرکت مادر را به صورت رسمی ترجمه و تایید کنید (در صورت تاسیس شعبه).
- تدوین طرح توجیهی و جدول زمانی اجرای پروژه را برای ارائه به MoCIIP تدوین کنید.
نتیجهگیری: لیست منفی، نقشه راه است نه مانع
سیاستهای عمان در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ یک “تعادل ظریف” میان آزادسازی اقتصادی و محافظتگرایی اجتماعی را هدف قرار داده است. در حالی که زمان صدور مجوزها به لطف پلتفرمهای دیجیتال کاهش یافته و دادگاههای تخصصی سرمایهگذاری (فرمان سلطنتی ۳۵/۲۰۲۵) ایجاد شدهاند تا جذب سرمایههای بزرگ در حوزههایی مانند هیدروژن سبز و لجستیک جهانی را تسهیل کنند، همزمان مرزهای پررنگی در اقتصاد خرد ترسیم شده است.
به عنوان یک سرمایهگذار خارجی، باید درک کنید که دوران “تجارت عمومی ساده” در عمان به پایان رسیده است. موفقیت در این بازار در گرو تمرکز بر بخشهایی است که دولت عمان آنها را موتورهای محرک “چشمانداز ۲۰۴۰” میداند: اقتصاد دیجیتال، گردشگری لوکس، صنایع پیشرفته و امنیت غذایی. لیست منفی را نباید یک مانع تلقی کرد، بلکه باید به عنوان یک راهنما برای شناسایی دقیق بخشهایی دید که دولت در آنها به دنبال رقابت خارجی نیست. ارتباط مداوم با مشاوران محلی برای تطبیق با تغییرات ناگهانی در سهمیههای عمانیسازی یا کدهای ISIC ضروری است. کلید ماندگاری و سودآوری در این اقتصاد باثبات، در تعهد به ارزشآفرینی محلی (ICV) و استفاده موثر از پلتفرمهای دیجیتال دولتی نهفته است.
دیدگاهتان را بنویسید